[Rozmiar: 22332 bajtów]

Historia Pałacu Czartoryskich

Pałac Czartoryskich znajduje się w centrum Lublina, w południowo-wschodnim narożu Placu Litewskiego. Od 1973 roku jest siedzibą Lubelskiego Towarzystwa Naukowego - LTN. [Rozmiar: 8134 bajtów]

Typ pałacu z charakterystycznymi dwoma narożnymi alkierzami
i wydatnym ryzalitem frontowym mieszczącym klatkę schodową oraz brak powiązania z układem urbanistycznym w tej części miasta wskazują na odległe i bogate dzieje budowli, sięgające zapewne około 2. połowy XVII wieku. Nieznana jest jednak dokładna data budowy pałacu. Wiadomo, że teren przy trakcie krakowskim zaczęto wyrównywać i zabudowywać już po 1611 roku, kiedy to król Zygmunt III zezwolił na zasypanie fosy przed Bramą Krakowską. Powstały tu wówczas liczne pałace i dwory najzamożniejszych rodzin magnackich oraz szlacheckich, których interesy wiązały się z lubelskim Trybunałem Koronnym. Lustracje królewskie z 1661 roku naliczyły ich aż 75, z czego kilkanaście przy Krakowskim Przedmieściu. Wtedy to, jak się przypuszcza, w trzeciej ćwierci XVII wieku, Jerzy Sebastian Lubomirski, marszałek wielki koronny, wybudował stosunkowo skromny wówczas dwór, który potem przejął jego syn - Stanisław Herakliusz, a z czasem, po rozbudowie, (już jako pałac) przeszedł on na własność Czartoryskich.

O tym, że pałac został wzniesiony na zrębach wcześniejszej, nieznanej bliżej budowli, a także, że był kilkakrotnie przebudowywany, świadczą widoczne nieregularności w rzucie budynku oraz różnice wątków murów piwnic.

Sprawa autorstwa projektu pałacu nadal pozostaje nie wyjaśniona. Próbowano przypisać jego wykonanie Tylmanowi z Gameren, jednemu z najwybitniejszych architektów epoki baroku. Przypuszczenia te jednak nie znalazły potwierdzenia w zachowanych źródłach. Wspomniany architekt był zaś bez wątpienia autorem projektu rozbudowy sąsiedniego pałacu, tzw. poradziwiłłowskiego, należącego wówczas do księżnej Teofili Ludwiki Zasławskiej Ostrogskiej. Na sporządzonych przez niego w 1693 roku rysunkach widoczna jest wyraźnie jedynie granica między obiema parcelami.

Pierwszy znany, szkicowy niestety, rzut późniejszego pałacu Czartoryskich pochodzi dopiero
z 1716 r., kiedy to umieszczony został na planie Lublina i jego przedmieść C. d’Orxera. Nie pozwala to jednak na wysnucie wniosków co do wyglądu tej budowli, poza tym, że była znacznie skromniejszych rozmiarów od sąsiedniego pałacu ks. Zasławskiej.

W ciągu kolejnych kilku lat miała miejsce następna przebudowa pałacu, o czym świadczy korespondencja z lat 1725-1728 ówczesnej właścicielki, marszałkowej Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej z jej architektem Franciszkiem Mayerem. Z listów wynika, że architekt pracował przy ryzalicie frontowym pałacu mieszczącym klatkę schodową i główne wejście. Opracował on także zewnętrzne elewacje w konwencji architektonicznej epoki, poprzez wprowadzenie zaokrąglonych narożników ujętych w pseudopilastry. Wykonał także szereg prac we wnętrzu, między innymi wybudował kręcone schody i wyremontował wielkie schody drewniane.

Spisany w 1725 roku inwentarz pałacu podaje wiele interesujących szczegółów na temat wyglądu tej budowli, z których wynika, iż parter był sklepiony, piętro zaś miało sufity zdobione stiukami. Podobnie kominki też były „obciągnięte sztukatorską robotą”. Z mebli wymieniono:
30 stołków, 6 stołów i 6 tapczanów. W pałacu znajdowało się ponadto kilkanaście obrazów, wśród których był między innymi portret Adama Mikołaja Sieniawskiego.

Mimo przeprowadzenia gruntownego remontu Sieniawscy w pałacu nie zamieszkali, a opiekę nad budynkiem wraz ze stajniami i oborami zlecili rezydentom.

W roku 1731 pałac przeszedł w ręce Czartoryskich, poprzez małżeństwo Marii Zofii Sieniawskiej I voto Dönhoffowej, córki Elżbiety, z Augustem Aleksandrem Czartoryskim, wojewodą ruskim. Lubelski pałac Czartoryscy traktowali jako jeden z wielu i specjalnie się nim nie interesowali, powierzając go opiece swoich rezydentów. Spisany w 1738 roku inwentarz pałacu „Jaśnie Oświeconych Xięstwa Ichmciów Czartoryskich” stanowi bardzo cenne źródło, zawierające stosunkowo szczegółowy opis omawianej budowli i jej otoczenia. Dowiadujemy się z niego między innymi, że główny wjazd do pałacu prowadził od strony południowej, czyli od ulicy Krakowskie Przedmieście. Wśród najbliższych zabudowań otaczających pałac wymieniono: karczmę, drewnianą komórkę, budynek kuchenny z wielkim kominem, dwie wozownie i dużą stajnię. Wspomniano także o niewielkim ogrodzie, w którym była „komórka dla wygody ludzkiej”. Szczególnie ważny z punktu widzenia badań nad dziejami pałacu jest opis jego wnętrz, który wskazuje na to, iż ich układ do pożaru w 1944 roku nie uległ zmianie.

Innym, bardzo istotnym źródłem do historii budynku jest mały, szerokości zaledwie 1 cm rysunek, wykonany około połowy XVIII wieku, będący najwcześniejszym znanym wyobrażeniem pałacu. Mimo jego szkicowej i uproszczonej formy, w bryle budynku wyróżnić można arkadowy ryzalit frontowy. Ze wcześniej wspomnianego inwentarza zaś wiemy, że te piętrowe, arkadowe krużganki były otwarte i mieściły klatkę schodową prowadzącą na I piętro.

W drugiej połowie XVIII wieku obserwować można ogólny upadek miasta, którego dramatyczną sytuację oddaje notatka z akt wójtowskich lubelskich z 1773 roku, mówiąca o „ubogich pod murami pałacu [Czartoryskich] walających się i umarłych, [których] ciała nieraz psy napoczynały”.

Ostatni z rodu dziedzic posesji, książę Adam Kazimierz Czartoryski, w 1812 roku sprzedał pałac wraz z innymi nieruchomościami i placem notariuszowi departamentu lubelskiego, Marcinowi Łodzi-Kobylińskiemu. W następnych latach pałac i zabudowania pozostając w rękach rodziny Kobylińskich były dzierżawione przez fabrykę „tabak i tytoniu”. Zachowane z lat trzydziestych XIX wieku opisy informują, iż w tym czasie pałac nadal wyglądał imponująco, a i wnętrza były „dobre
i nienaruszone”.

W roku 1860 posesję nabył warszawski bankier Leopold Kronenberg, w celu dalszego prowadzenia fabryki. Wkrótce, bo w 1866 roku, fabryka została zlikwidowana, a pałac przejęli nowi właściciele. Odtąd przez pewien czas będą się oni zmieniali niemal co kilka lat. I tak Kazimierz i Ludwika z Wineckich Mazurkiewiczowie kupili pałac w 1869 roku, Noel Grünberg w 1875, Race Miller w 1877, Estera Cukier w 1888, Frajda Worman i Rywka Rozenbau w 1893, Eugenia z Baczyńskich Pniewska w 1893. W roku 1908 posesja stała się własnością Wiktora Michelisa, po którego śmierci odziedziczyła ją żona i jeszcze w latach trzydziestych była jej właścicielką.

[Rozmiar: 14286 bajtów]

Powyższa sytuacja nie sprzyjała utrzymaniu budynku w dobrym stanie. Niekorzystne zmiany zaczęły też następować w najbliższym sąsiedztwie pałacu. Wybudowany w 1867 roku rozległy budynek hotelu „Europejskiego” zetknął się z południowym alkierzem i zasłonił widok na pałac od ul. Krakowskie Przedmieście. Od strony północnej elewacji pałacu, na rogu ulicy Radziwiłłowskiej i Poczętkowskiej, w roku 1911 wystawiono wrotnisko - Lubelski Skating-Ring, w którym „seanse” odbywały się kilka razy dziennie pod okiem angielskich instruktorów. Już jednak w 1912 roku budynek przebudowano na kinematograf „Oaza” (później „Corso”), który wchłonął część parteru północnego alkierza pałacu.[Rozmiar: 4071 bajtów]

W czasie okupacji pałac był zajmowany przez Niemców. W roku 1944 został on bardzo poważnie zniszczony i wypalony przez uciekających niemieckich najeźdźców. Rok później rozebrano spalone mury przylegające do pałacu, plac uporządkowano i rozpoczęto odbudowę na podstawie projektu architekta Czesława Dorii-Dernałowicza, w której wyniku przywrócono pierwotny układ wnętrz, wprowadzono instalacje i podwyższono dachy.

W 1950 roku obiekt przeznaczono na Dom Turysty PTTK, co przyczyniło się do znacznego wyeksploatowania budynku.

[Rozmiar: 18151 bajtów]

Dla pałacu Czartoryskich wyraźnie lepsze czasy nastały po roku 1973, kiedy to stał się siedzibą Lubelskiego Towarzystwa Naukowego, za sprawą starań jego ówczesnego Prezesa, wybitnego okulisty, profesora Tadeusza Krwawicza. [Rozmiar: 22313 bajtów]Doceniając znaczenie LTN dla Lubelszczyzny, Wydział Spraw Lokalowych PMRN w Lublinie decyzją z 26 stycznia 1973 r. przekazał Lubelskiemu Towarzystwu Naukowemu - LTN w wyłączne posiadanie: „na czas nieokreślony wszystkie lokale
i pomieszczenia w budynku przy Placu Litewskim 2”, dochodząc „do wniosku, iż zachodzi konieczność zapewnienia tej placówce odpowiednich [Rozmiar: 13160 bajtów]warunków lokalowych, stworzenia właściwego klimatu
i atmosfery dla pełnego i dynamicznego promieniowania wyników jego działalności na pozostałe ośrodki”. Postanowienie Wydziału Spraw Lokalowych PMRN w Lublinie zostało następnie, decyzją z l VI 1973 r., zaaprobowane przez Urząd Miejski w Lublinie i Prezydium WRN w Lublinie. Po wykonaniu kapitalnego remontu budynku przywrócono mu jego reprezentacyjny charakter. Ze szczególną starannością urządzono wnętrza pałacu, zaprojektowane przez lubelskiego artystę plastyka Stanisława Gosławskiego. Efekt wkrótce stał się widoczny w skali ogólnopolskiej i w 1985 roku LTN otrzymał prestiżową nagrodę w dziedzinie ochrony dóbr kultury, przyznawaną przez czasopismo „Spotkania z Zabytkami”.

opracowała: Agnieszka Bender

[Rozmiar: 19330 bajtów]